EMDR po traumie. Kiedy rozważyć terapię i czego nie obiecywać

Czym jest EMDR

EMDR to skrót od Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Po polsku najczęściej mówi się o odwrażliwianiu i przetwarzaniu za pomocą ruchu gałek ocznych. W praktyce nie chodzi jednak wyłącznie o ruch oczu. W zależności od potrzeb i możliwości osoby terapeuta może stosować także inne formy naprzemiennej stymulacji, na przykład dźwięki lub delikatne bodźce dotykowe.

EMDR jest metodą pracy psychoterapeutycznej, która bywa stosowana u osób z objawami stresu pourazowego. Jej celem nie jest wymazanie wspomnienia ani przekonanie osoby, że wydarzenie nie było ważne. Chodzi raczej o to, aby trudne wspomnienie mogło być przetwarzane w bezpieczniejszych warunkach, z mniejszym zalewem napięcia, obrazów, reakcji z ciała albo poczucia, że przeszłość dzieje się teraz.

W wytycznych klinicznych EMDR pojawia się obok terapii poznawczo-behawioralnych skoncentrowanych na traumie. To ważne, bo EMDR nie jest jedyną drogą pracy po traumie. Może być jedną z opcji, ale dobór metody powinien zależeć od objawów, historii osoby, aktualnego bezpieczeństwa, gotowości do pracy oraz kompetencji terapeuty.

Kiedy rozważa się EMDR

EMDR najczęściej rozważa się wtedy, gdy po trudnym wydarzeniu utrzymują się objawy pourazowe. Mogą to być nawracające obrazy, koszmary, silne reakcje z ciała, unikanie miejsc lub rozmów, poczucie odrętwienia, drażliwość, czujność albo trudność z koncentracją. Taki zestaw objawów nie oznacza automatycznie PTSD, ale może być sygnałem, że warto porozmawiać ze specjalistą.

W pierwszych tygodniach po traumatycznym wydarzeniu część reakcji może być naturalną odpowiedzią organizmu na przeciążenie. U niektórych osób objawy stopniowo słabną, szczególnie gdy wraca poczucie bezpieczeństwa, sen, wsparcie i przewidywalność. U innych objawy utrzymują się, nasilają albo zaczynają ograniczać życie. Wtedy sama cierpliwość może nie wystarczać.

Wytyczne NICE wskazują, że u dorosłych z rozpoznaniem PTSD lub klinicznie istotnymi objawami PTSD EMDR może być rozważane po traumie niezwiązanej z walką, szczególnie gdy objawy utrzymują się dłużej niż kilka miesięcy. Przy wcześniejszym etapie i przy ostrych objawach decyzja wymaga indywidualnej oceny. Nie chodzi więc o zasadę: trauma równa się EMDR. Chodzi o dopasowanie metody do sytuacji.

Jak może wyglądać praca EMDR

Bezpieczna praca EMDR nie zaczyna się od natychmiastowego wchodzenia w najtrudniejsze wspomnienie. Najpierw terapeuta powinien zebrać wywiad, sprawdzić aktualne objawy, omówić zasoby, sposoby regulacji napięcia i możliwe ryzyka. Ważne jest też uzgodnienie, co osoba może zrobić, gdy emocje staną się zbyt intensywne.

W dalszej pracy wybiera się konkretne wspomnienia, obrazy, przekonania, emocje i reakcje z ciała, które są powiązane z objawami. Podczas sesji osoba wraca uwagą do wybranych elementów, a terapeuta prowadzi proces z użyciem naprzemiennej stymulacji. Może to być ruch oczu, dźwięk albo dotyk. Praca odbywa się etapami, z monitorowaniem poziomu napięcia.

Dobrze prowadzona terapia nie polega na zmuszaniu do szczegółowego opowiadania wszystkiego za wszelką cenę. Nie powinna też zostawiać osoby z silnym pobudzeniem bez planu domknięcia sesji. Przy traumie szczególnie ważne jest tempo, zgoda, stabilizacja i możliwość zatrzymania procesu.

Czego EMDR nie obiecuje

Największym problemem w popularnych opisach EMDR jest język pewności. Można spotkać obietnice, że metoda szybko odblokuje mózg, usunie traumę albo uwolni od objawów. Taki przekaz jest zbyt prosty. Może zwiększać presję na osobę, która i tak ma za sobą trudne doświadczenie.

EMDR nie jest testem diagnostycznym. Nie potwierdza PTSD i nie rozstrzyga, czy ktoś ma traumę. Nie jest też techniką do samodzielnego eksperymentowania z najtrudniejszymi wspomnieniami bez wsparcia. Praca z pamięcią traumatyczną może uruchamiać silne reakcje, dlatego potrzebne są kompetencje terapeutyczne, przygotowanie i ocena bezpieczeństwa.

Nie warto obiecywać również, że EMDR będzie właściwe przy każdej trudności emocjonalnej. Czasem najpierw potrzebna jest stabilizacja, leczenie depresji lub lęku, praca nad snem, ograniczenie przemocy w otoczeniu, konsultacja psychiatryczna albo wsparcie w kryzysie. U części osób objawy są tak nasilone, że intensywna praca z pamięcią wymaga ostrożnego przygotowania.

To nie osłabia wartości EMDR. Raczej ustawia ją w realistycznym miejscu: jako jedną z metod pracy klinicznej, która może być pomocna, jeśli jest dobrze dobrana, prowadzona przez przeszkoloną osobę i osadzona w szerszym planie wsparcia.

Co warto omówić przed rozpoczęciem EMDR

Przed rozpoczęciem EMDR warto zapytać terapeutę o doświadczenie w pracy z traumą, przygotowanie do tej metody, sposób prowadzenia sesji i plan stabilizacji. Ważne jest też, aby powiedzieć o objawach, które mogą wpływać na bezpieczeństwo pracy: silnej dysocjacji, samouszkodzeniach, myślach samobójczych, przemocy, uzależnieniach, psychozie, epizodach manii albo bardzo nasilonym braku snu.

Nie trzeba opowiadać wszystkiego od razu. W dobrej pracy terapeutycznej tempo powinno być ustalane wspólnie. Jeśli osoba czuje presję, wstyd albo obawę, że nie radzi sobie tak, jak powinna, to także jest ważny temat do rozmowy. Terapia po traumie nie jest sprawdzianem siły.

Pomocne bywa również odróżnienie celu terapii od oczekiwania na całkowite zniknięcie wspomnień. Realistycznym celem może być mniejsze nasilenie reakcji, lepsze rozumienie wyzwalaczy, większe poczucie wpływu, mniej unikania i łatwiejszy powrót do codzienności. To nadal może być znacząca zmiana, nawet jeśli nie oznacza wymazania przeszłości.